Scéal a sé

An bhean uasal a chuir an scéal seo, Clach na Lànain1, i gceann a chéile, dúirt sí féin:

Tha Clach na Lànain aig Grìobunn, mar a tha air innse. Dh’fheuch mi, ach gu dìomhain, beulaithris na dùthcha, fhaotainn mu thimcheall a’ chàraid òig a tha foidhpe. Mar sin rinn mi suas an sgeul de nithean a bha fios agam a thachair, còmhla ris na sean mhodhanna agus an caitheamh-beatha a bha muinntir a’ cleachdadh ri m’ òige.

(Tá Clach na Lánain ag Gríobunn, de réir mar atá inste. D’fhéach mé – ach go díomhaoin – le heolas a fháil as béalaithris an cheantair faoin lánúin óg atá fúithi. Mar sin, rinne mé suas an scéal de nithe arbh fhios dom gur tharla a leithéidí, agus den eolas atá agam ar na nósanna agus na modhanna beatha ba chleachtadh do mhuintir na dúiche tráth a bhí mé i dtús mo shaoil.)

Is dóigh liom gur éirigh go maith léi – agus gur mhór an chúnamh di an chuimhne chaoin a bhí aici ar an am ina mbíodh teaghlaigh na seanáite chomh dáimhiúil agus chomh cuidiúil le chéile agus dá mba den aon teaghlach iad uile go léir.

D’inis sí an scéal mar a bheadh sé á insint ag seanbhean a bhí ina cailín óg tráth a tharla an oidhe. Níl ainm na seanmhná luaite sa scéal, ar chor ar bith; ach sa trácht beag seo, déanfaimid de dhánacht ‘Ealasaid’ a ghairm di.

Ag éirí aníos do Ealasaid, bhí a muintirse agus muintir Iain Gobhainn an-mhór le chéile. Agus b’annamh nach i gcomhluadar a chéile a bhíodh Ealasaid agus iníon Iain – girseach arbh ainm baiste di Raonaild. Seo thíos cúpla focal dá ndúirt Ealasaid agus í ag trácht ar phearsa an chompánaigh sin aici:

“Bha Raonaild cho aotrom iollagach¹ air a dà chois ri eun air iteig²; bha i cho bòidheach ri ròs fhiadhaich an fhàile chùbhraidh³ a bha ann an oiseann⁴ a’ ghàrraidh; bha i cho mireagach ri uan gun lochd⁵.”

Tráth a bhí Raonaild tuairim is naoi mbliana déag de aois, agus Ealasaid claon beag ní b’óige, tháinig strainséir chun na háite – táilliúir óg arbh fhairsinge ann giodal ná gaois ná gaisce. Thug an táilliúir spéis mhór do Raonaild; agus ní raibh Raonaild gan siamsa a bhaint as an mhéid sin. Í féin agus Giolla Easpaig (deartháir de chuid Ealasaid) bhídís go suairc leis an táilliúir, agus choinnídis i dtiúin mhaith é.

Iain, deartháir eile de chuid Ealasaid, ní bhíodh lámh ar bith aige sa ghreann sin. Bhí Iain i ngrá le Raonaild; agus is dóigh, mar sin, gurbh fhearr leis gan an táilliúir a bheith ag teacht ar céilí acu, ar chor ar bith. Ach thagadh an táilliúir go minic; agus tháinig sé, oíche nár mhór ná gur léir do dhuine a fhad féin roimhe.

Bha iad a’ bruidhinn mu⁶ dhorchadas na h-oidhche; oir bha ceò dòmhail⁷ ann, agus bha an tàillear a’ deanamh bòsd⁸ as a mhisneach fèin, ag ràdh gu daingeann gun robh e os ceann geilt⁹ a ghabhail, ged a sheasadh duine air thoiseach air¹⁰, air a rathad dhachaidh¹¹, gus a sporan no a bheatha no a bheatha thoirt uaithe.”

Gan mhoill ina dhiaidh sin, d’imigh an táilliúir; agus níorbh fhada gur iarr Raonaild ar Ghiolla Easpaig í a chomóradh chun an bhaile. Ní nach ionadh, rinne sé mar a d’iarr sí air.

Chuaigh seachtain thart sular fhill an táilliúir; agus ní raibh sé gan scéal iontach a bheith leis faoina shiúl chun an bhaile, an oíche úd an cheo.

“...thàinig duine mòr àrd a-mach o chùl na creige, agus leis an dag¹² ri clàr m’ aodainn thug e òrdugh dhomh mo sporan a liùbhairt¹³… Cha robh a chridhe agam carachadh, mun rachadh am peilear tromham¹⁴; mar sin cha robh dol os a’ chàs, agus thug mi an sporan don bhèist¹⁵.”

Nuair a bhí scéal a robála inste ag an táilliúir, d’fhág Raonaild an láthair; ach ba ghairid gur fhill sí. Bhí sí i ndiaidh clóca fhear an tí agus boinéad Ghiolla Easpaig a chur uirthi; agus cad é a bhí ina láimh aici ach putóg dhubh ar a raibh déanamh nárbh éagosúil le déanamh piostail! “An é seo an sórt duine a thug do sparán uait?” ar sí leis an táilliúir, agus d’fhág sí a sparán os a choinne ar an tábla. Rug an táilliúir ar an sparán. Thug sé aghaidh ar an doras, agus é ag bagairt dlí ar Raonaild... Níor fhill sé ó shin amach.

Tuairim is bliain go leith ina dhiaidh siúd, socraíodh cleamhnas idir Iain agus Raonaild, agus thosaigh a muintireacha agus na comharsana a dh’ullmhú le haghaidh na bainise. Bhí cion ag gach uile dhuine ar an phéire óg, agus bhí gach uile dhuine go maith dóibh.

Trí lá roimh lá an phósta, chuaigh Ealasaid (deirfiúr Iain) go hÍ Cholaim Chille go

n-iarrfadh sí ar bhanchara a bhí ansin aici teacht léi chun cuidiú leo in aimsir na bainise. Agus, le linn iad a bheith i gcuideachta a chéile in Í, thug Ealasaid faoi deara rud a chuir a sáith iontais uirthi.

Ag amharc a-mach air a’ chuan, thug mi an aire gun robh Tiriodh mar gur e ag èirigh as an fhairge. A-nis, tha Tiriodh cho ìosal gu bheil e duilich a thogail ri sìd mhath shoillèir¹⁶; mar sin, chuir e iongantas orm na ceithir cnuic ìosal fhaicinn cho dealbhach¹⁷. “Seall¹⁸, a Bheitidh!” ghlaodh mi. “Tha Tiriodh ag èirigh as an fhairge!”

Bhreathnaigh sí féin agus Beitidh ar an radharc, agus iad araon faoi scáth. De réir a chéile, thuas sa spéir os cionn Thiriodh, tháinig fíorchosúlacht an oileáin sin, ach amháin go raibh an chosúlacht bunoscionn – beanna na gcnoc ar íochtar agus cladach an oileáin ar uachtar! D’fhan an chosúlacht sin ar a n-amharc ar feadh tamaill bhig. Thosaigh sí a leá as a chéile ansin, agus ba ghearr go raibh sí chomh dofheicthe le rud nach raibh riamh ann.

D’fhiafraigh Ealasaid go huafásach de Bheitidh cad é ab fhéidir bheith ina chúis lena leithéid siúd de radharc, ar chor ar bith. B’fhada ó Bheitidh féin bheith saor ó uafás. Ba thuar mífhortúin é siúd, dar léi; agus b’eagal léi baint a bheith ag an mhífhortún leis an bhainis.

Tháinig Beitidh le hEalasaid go Muile; agus d’inis siad ansin do mháthair Ealasaid an radharc iontach a chonaic siad sular fhág siad Í. D’inis an mháthair do fhear an tí é; agus ní rómhaith a thaitin an scéal leis. Ach bhí a ábhar féin aigesean leis an mhíthaitneamh. Dúirt sé gur thuar tromdhoininne é a leithéid siúd de radharc; agus b’eagal leis go dtiocfadh an doineann sula mbeadh an bhainis thart, agus nach gan anró mór a gheobhadh cuid den chomhthionól filleadh ar a mbailte féin.

Cibé ar bith, leanadh don ullmhú le haghaidh na bainise, cé nárbh fhada gur léir do chách an mí-athrú aimsire a bheith ag teacht de chomhair baile. Ach go hádhúil, dar le gach aon, mhair an ciúnas nó go raibh an pósadh déanta agus an bhainis caite.

Chuaigh buíon dá gcairde leis an lánúin óg á dtionlacan chuig an áras ina raibh siad le seadú – teach de chois bhóthar Ghríobunn. D’fhág an lucht tionlacain slán agus beannacht acu ansin, agus thug aghaidh ar a mbailte féin…. Phléasc an doineann mhór sular tháinig an mhaidin.

Tráthnóna arna mhárach, tháinig Dómhnull Mac Gille Eathain go doras an tí ina raibh muintir Ealasaid ina gcónaí. Iarradh go croíúil air dul isteach; óir b’as Gríobunn é, agus ba ghar dá chéile a theachsan agus an teach a bhí faighte ag Iain agus ag Raonaild. Chuaigh sé isteach; agus ba ghairid gur fhiafraigh Ealasaid de an bhfaca sé Iain agus Raonaild ó mhaidin. Ach d’fhan Domhnull ina thost.

“Dè a tha air tachairt?”¹⁹ dh’fharraid mo mhàthair le ciùineas²⁰, ged a bha an iomagain²¹ na sùil.

“An uair a dh’èirich sinn an-diugh, ’s a chaidh sinn a-mach, chunnaic sinn gun do thuit meall mòr anuas on chreig.”

“Càite?” arsa Gilleasbuig.

“Air taigh Iain”.

“Ach dè sin²², ma tha iad fhèin sàbhailte? Dè a thachair riuth fhèin?”²³

“’S ann feadh na h-oidhche a thachair don mheall tuiteam!” fhreagair Dòmhnall.”

Iain agus Raonaild shoineanta shuairc – an lánúin nach rabhthas ach i ndiaidh iad a phósadh – bhí siad adhlactha faoin mheall mhillteanach carraige úd nár tugadh de ainm ó shin air ach ‘Clach na Lànain’!

---

1 Catrìona Nic-ille-bhàin Ghrannd a scríobh. Clóbhuaileadh é, bliain a 1911, in Aig Taigh na Beinne, The Oban Times Printing Works, Esplanade, Oban. Ghnóthaigh sé duais ag Mòd a’ Chomuinn Ghaidhealaich; agus, i mbliain a 1912, chuir Aonghas Mac Aoidh, 43 Murray Place, Stirling, athchló air (faoi eagarthóireacht Chaluim Mhic Phàrlain).