Scéal a haon

An scéal seo, ‘Sean Chuimhneachan air a’ Choire Ghlas’[1], ní scéal grá, ná scéal oidhe, ná scéal bleachtaireachta, ná scéal síceolaíochta é. Níl ann ach cuntas ar oíche fhada airneáin agus ar an seanchas a aithrisíodh lena linn. Ach an t-atmaisféar atá ann, níorbh fhéidir dó, dar liom, gan bheith taitneamhach ag duine ar bith arbh áin leis bheith ina shuí de chois tine, ar feadh tamaill den oíche, agus é ag éisteacht le seandaoine na Gaeltachta. Is cuimhin liom, an chéad uair a léigh mé scéal an Choire Ghlais, gur thug mé dó an cineál céanna spéise a thug mé do Mhícheál Rua [2].

De réir mar atá inste ag an údar, is aoibhinn an ball tíre an Coire Glas. Óir tá sé ‘gleanntach, beanntach, coillteach, srathach, lochach, aibhneach’. Agus tráth a bhí daoine ag áitriú ann, ba phléisiúr faoi leith do dhuine bheith ar céilí ansiúd sa teach ina raibh Séamas Crúbach [3] agus a dheirfiúr, Seonaid, ina gcónaí. Ba thíriúil, lách, suairceach, fáilteach, an bheirt iad sin. Bhíodh a dteach glan ordúil; bhíodh tine bhreá mhóna ar an teallach, agus ní iarrfá pléisiúr ab aoibhne ná Séamas a chloisteáil ag scéalaíocht ar an saol a bhí ag muintir an Choire Ghlais, tráth a bhí seisean óg.

Mar sin de, thug Iain Mac Cormaic agus beirt chompánach a n-aghaidh ar theach Shéamais Chrúbaigh, i dtús oíche áirithe gheimhridh, Ba chiúin, má ba chrua reoiteach an oíche í, agus ní raibh scamall dá laghad idir an talamh agus spéir a raibh breacadh álainn de réalta uirthi ó cheann go ceann. Ach níorbh fhada a bhí an triúr ógánach i dteach Shéamais nuair a chruinnigh na néalta dubha dorcha agus thosaigh stoirm shneachta chomh tréan trom agus a chonacthas le fada an lá. D’fhan na hógánaigh go maidin san áit inar tharla iad; ach níorbh annamh a dhéantaí a leithéid sin. Mar atá ráite ag Mac Cormaic féin, ‘is tric a dh’fhanamaid far an robh sinn, nan tigeadh an oidhche garbh… B’e cleachdadh na dùthcha e’.

Ba é cleachtadh na dúiche é, go díreach mar atá sé ina chleachtadh go fóill ag muintir na Gaeltachta iarraidh ar lucht céilí fanacht go ceann tamaill eile. Dála mar a deir muintir Thír Chonaill “Cad é bhur ndeifre?” deir muintir na hAlban “Dè ur cabhag?” lena leithéidí sin nuair a chuireann siad cuma orthu féin bheith ag imeacht.

Cibé ar bith, d’ullmhaigh Seonaid béile; agus itheadh é sin go sultmhar. Nuair a bhí an méid sin déanta, shín Séamas Crúbach é féin ar cholbha na leapa a bhí sa chistin. Dhearg sé a phíopa, agus thosaigh sé ag scéalaíocht. Agus níorbh fhada gur tharraing sé air eachtra ina raibh lámh aige féin, le linn é bheith ag seilg - ar neamhchead an dlí.

Cé gurbh iomaí fia a mharaigh Séamas le hurchar gunna, ní bhítí ag amhras air. Ní fheictí gunna ar iompar leis ach go hannamh, mar bhí dóigh ar leith aige leis an ghunna a fholach ar chách, nuair ba mhian leis an folach a dhéanamh. Sula dtéadh sé amach a bhradseilg, dhéanadh sé dhá chuid den ghunna; chuireadh sé an stoc i bhfolach faoina sheaicéad agus chrochadh sé an bairille taobh istigh de osán a bhríste - osán na coise crúbaí. Mar sin de, ní chuirtí sonrú ar bith ann. Óir ba shiúl ‘nádúrtha’ dósan an cineál céime a chaithfeadh bheith ag gnáthdhuine a mbeifí i ndiaidh teannbharra iarainn a fheistiú go daingean de chúl na glúine aige.

D’inis Séamas an méid sin don triúr a bhí ar céilí aige; agus, ina dhiaidh sin, d’inis sé dóibh scéal na heachtra úd.

Ar insint scéal na heachtra do Shéamas, bhí antráth na hoíche ann. Bhí pota breá cáfraithe ullmhaithe ag Seonaid; agus ba shultmhar a chaith gach duine a chuid féin den cháfraith sula ndeachaigh siad a luí.

Lá arna mhárach, bhí an spéir glan arís; agus ba mhaiseach an t-éagasc a bhí ar bheanna an Choire Ghlais, agus solas croíúil na gréine ag cur loinnreach ina ngealbhrat sneachta. Choinnigh Mac Cormaic cuimhne ar an amharc sin riamh – mar choinnigh sé cuimhne ar an amharc a d’fhaigheadh ar an Choire Ghlas, lá breá fómhair, nuair a bhíodh gleo cainte agus gáire ar fud an Choire ag an mhuintir a bhíodh ag gearradh an choirce ann.

Ach, faraor, d’imigh sin agus tháinig seo! Neach ar bith daonna níl ina chónaí sa Choire Glas anois. Rug an chinniúint bhocht chéanna air a rug ar a lán áiteanna eile ina mbíodh daoine ar mhór a gcroí, ar bheag a n-iarraidh – agus ar lú ná sin a gcleachtadh ar bhéasa nó ar theanga ach na béasa agus an teanga ba dhual bheith ag Gaeil.

Seo thíos gearrachoimre de na teagmhála ar thrácht Séamas Crúbach orthu le linn é bheith ag insint an scéil. Na focail a bhfuil uimhreacha leo, tá míniú tugtha orthu sa Ghluais atá ag deireadh na hachoimre.

Séamas ag dul amach a bhradseilg

“...Thug mi an gunna as a chèile is chuir mi am¹ baraille sios ann an² osan na briogaise³ – osan na coise crùbaich – agus an stoc⁴ fom sheacaid. Bha⁵ mise crùbach, co-dhiù;⁶ is cò chuireadh umhail orm!”⁷ Chaog⁸ Seumas a-rithist,⁹ is thionndaidh e aghaidh oirnn¹⁰ ...

Chuaigh Séamas amach chuig giall an tí; agus cé a chonaic sé ina sheasamh i mullach cnocáin bhig ach leathamadán de dhuine darbh ainm Calum Marsaili. Agus ba mhaith a bhí a fhios aige cad é ba chúis do Chalum bheith ina sheasamh ansiúd, agus é ag breathnú uaidh i ngach aird de na ceithre hairde fichead.

Bhí gáir mhór le Fíníní na hÉireann san am úd; agus bhí tuigthe ag seanmhná an Choire Ghlais gur dhream iad na Fíníní nach raibh fúthu ná tharstu ach scrios dearg a imirt ar fud an domhain mhóir. Ba dhaingean a chreid Calum bocht an saobhscéal céanna sin; agus tús oíche ar bith ní ligeadh sé thairis gan seasamh, ar feadh tamaill, i mullach an chnocáin bhig go bhfeiceadh sé an raibh cosúlacht ar bith ar na Fíníní bheith ag teacht de chóir baile.

Lig Séamas “hileoigh!” ar Chalum, agus d’iarr air teacht anuas chuige. Tháinig Calum; agus d’iarr Séamas ansin air bheith leis go mbainfidís cúpla ualach raithní a dhéanfadh easair don mhuc. Thoiligh Calum; agus d’imigh an bheirt acu chuig an Lag Bhán gur thosaigh siad ag baint na raithní.

I gceann tamaill ón am sin, d’iarr Séamas ar Chalum mulláin a dhéanamh den mhéid raithní a bhí bainte aige. Chrom Calum ar an obair sin; agus le linn é a bheith ina ceann, chonaic Séamas an rud a raibh sé ag dúil leis – tréad beag fia ag déanamh anuas ar loch an Laig Bháin.

Séamas ag loscadh ar fhia, agus Calum ag teitheadh

Thog mi an gunna cam, is fhuair¹¹ mi am fear bu mhò,¹² slaic dìreach, air an amharc, is leig mi am blaodh¹³ ud a-mach¹⁴ ...Thug am fiadh air an do loisg mi¹⁵ trì boiceannan as, agus thuit e na chlosaich¹⁶… “So”, arsa mis rium fèin, ‘tha annlan a’ gheamhraidh againn, co-dhiù. ”

Ní raibh a fhios ag Calum bocht, ar chor ar bith, gunna a bheith le Séamas; agus, chomh luath géar agus a chuala sé torann an urchair, rinne sé amach go raibh na Fíníní i ndiaidh teacht chun an Choire Ghlais agus gurbh iad a bhí ag lámhach. D’imigh sé leis sna featha fásaigh, trasna an tsléibhe, agus gach aon uaill as á fhógairt go bhfaca sé trí chéad de na hÉireannaigh i mullach na Binne Bioraí!

Ceathrar gíománach a bhí fán chomharsanacht, chuala siadsan, fós, torann an urchair; agus tharraing siad go mear ar an taobh ónar tháinig an fhuaim. Chonaic siad Séamas Crúbach thíos sa Lag Bhán, agus é i gcosúlacht bheith ag gabháil do obair na raithní. Ach, lena chois sin, chonaic siad an té a d’imigh trasna an tsléibhe mar a bheadh sé i gcoimhlint reatha leis an ghaoth Mhárta. Moill dá laghad ní dhearna siad ach sciurdadh anuas go tapa chuig Séamas Crúbach.

Séamas Crúbach agus na gíománaigh

“An robh Niall Ruadh mun cuairt¹⁷; an do mhothaich thu¹⁸?” arsa fear dhiubh. “Chan fhaca mise,” arsa mi fhèin.

“ Cò chaidh na ruith a null¹⁹ am monadh²⁰, an ceartair²¹?”

“O, ho-ho-hó!” arsa mise, is mi a’ gàireachdaich; “’s ann a bha an-sin²³ Calum Marsaili. Nuair chuala e an urchair, chuir e na buinn air cho luath ri fiadh, is dùil aige²⁴ gun robh na h-Èireannaich air a mhuin,” agus ghàir sinn le chèile. Bha iad²⁵ fèin eòlach air Calum. “M’ eudail thu²⁶ fhèin, a Nèill!” arsa fear eile dhiubh; “is duilich²⁷ do lorg a leantainn a-nis²⁸.”

Bhí an gunna i bhfolach ag Séamas nuair a tháinig na gíománaigh ar amharc. Ní fhaca siad gunna ar bith aige, ná ina aice. Rud eile, ba dheimhin leo nach dteithfeadh Calum Marsaili mar a theith sé, dá mbeadh a fhios aige gurb é Séamas a scaoil an t-urchar úd. Mar sin de, leag siad a móramhras ar Niall Rua. Ba chliste cleasach an bradsealgaire é Niall; agus ba mhaith a bhí an méid sin ar eolas acu.

D’fhiafraigh siad arís de Shéamas an raibh sé cinnte nach raibh Niall Rua fán chomharsanacht. Dúirt Séamas, má bhí, gur gan a fhios dósan a bhí. Ach, gan fhios do Shéamas nó go bhfios dó, ba ródheimhin leo gurbh é Niall a scaoil an t-urchar úd.

Cibé ar bith, chuaigh siad chuig an áit ina raibh an fia marbh; d’oscail siad é gur bhain siad an meanach as, agus d’iompair siad leo é píosa maith ón áit inar thit sé. Faoi dheireadh d’imigh siad go léir sa tóir ar Niall Rua; agus brón ar bith níor chuir a

n-imeacht ar Shéamas, óir b’eagal leis go dtí sin nach bhfaigheadh sé an fia a thabhairt leis.

Séamas ag tabhairt an fhia leis

B’e seo m’ àm-sa. Dh’èalaidh mi air mo shocair²⁹ gus an do thuig mi³⁰ gun robh an rathad³¹ rèidh romham. Ràinig mi am fiadh; is mun abradh tu “Bò chugad e!”³² bha e na cheithir cheathramhan ... agus, mun do ruith dà uair an uaireadair,³³ bha e ar a shailleadh an-siud.³⁴

Á rá sin do Shéamas Chrúbach, shín sé a mhéar i dtreo na fuinneoige, ag comharthú na háite inar folaíodh an fhiafheoil shaillte. D’amharc an lucht céilí ar a chéile, agus gan a fhios acu cad é an chiall a bhainfidís as caint Shéamais. Rinne Séamas féin gáire mór; agus d’iarr sé ar Sheonaid an t-ionad taiscthe a thaispeáint dóibh.

D’éirigh Seonaid ina seasamh agus chuaigh sí chun na fuinneoige. Thóg sí an clár adhmaid a bhí ar urlár na fuinneoige; agus lig sí ris cuas ina raibh bairille a raibh leac chloiche os a chionn – agus lón breá de fhiafheoil shaillte ina bhroinn!

---

[1] Scéal dá bhfuil sa leabhar ar theideal dó Seanchaidh na Tràghad. Iain Mac Cormaic a scríobh. Aonghas Mac Aoidh, 43 Murray Place, Stirling, a d’fhoilsigh.

[2] ‘Máire’ a scríobh. Preas Dhún Dealgan a d’fhoilsigh.

[3] Is ionann ‘crúbach’ agus ‘bacach’. Bhí cos bhacach ar Shéamas úd – cos a bhíodh mar a bheadh maide díreach ann, ar an ábhar nárbh fhéidir an ioscaid aici a lúbadh.